مطلب خلاصه ای که در نوبت پیشین با عنوان "عدالت ما و عدالت دیگران" آورده بودم، با کامنت و اظهار نظر مشبع و طولانی داریوش روبرو شد، و مرا بر آن داشت مسأله سودمند عدالت را سربسته و خلاصه همچون گذشته رها نکنم و ذیلی بر حاشیه داریوش بنویسم. پیش از هر چیز برای من چندان قابل فهم نیست که بگوییم نباید کشوری مانند انگلیس را با ایران مقایسه کنیم. تاریخ معاصر ما از آنجا آغاز گردید که ما خود را با دیگران و خصوصاً با غرب اندازه کردیم و به کاستی های خود پی بردیم، و در نتیجه برای بهبود وضع خویش بر این مبنا کوشیدیم. و اکنون اگر اندک پیشرفتی از این راه عایدمان شده است از همین مقایسه بوده است. لذا تا اطلاع ثانوی راهی جز این مقایسه در مقام یادگیری نداریم.
اما از این که بگذریم، باید گفت که البته نباید عدالت را در اصل منشأ به هیچ پیشوندی آغشت، که عدالت خود عمود هر مکتب و مذهبی است. اما باید متذکر شد که آنچنانکه صاحب ملکوت نوشته اند "عدالت اسلامی" بی مبنا و مفهوم نیست، بلکه تنها از دیدگاه فلسفی صرف دارای اشکال است. عدالت مانند هر مفهوم فرهنگی دیگر رنگ و بوی قومی و بومی دارد. زیرا که مفهوم عدالت در عمل بر مبانی و اصول نظری دینی، قومی و تاریخی ملل مختلف استوار است. بنابراین آنان که سخن از عدالت اسلامی به میان می آورند، شکلی از عدالت بر اساس قوانین و احکام شرع را در نظر دارند. بر مبنای نظر مسلمانان، عمل به احکام شریعت اسلامی عین عدالت است.
آنچه درباره برنارد لوئیس گفته شده است نیز شاید مقداری همراه با پیش داوری باشد. اگر چه من وکیل مدافع برنارد لوئیس نیستم و معتقدم او نیز همچون هر نویسنده دیگر سزاوار نقد و مناقشه است. اما در این جا اشاره من تنها به نظریه او در ارتباط با اسلام و دموکراسی بود و به ویژه آنچه که او در ارتباط با تفاوت مبنایی تفکر سیاسی در اسلام و غرب گفته بود. در این رابطه گمان نمی کنم کسی بر برنارد لوئیس بتواند خرده بگیرد. او به درستی گفته است که در تاریخ تفکر سیاسی اسلام عدالت نقش محوری را دارد، در حالی که در غرب این آزادی است که بر مفاهیم دیگر برتر می نشیند. ما مشروطه را با دعوت به تأسیس عدالتخانه آغاز کردیم، و به همین علت بود که برخی علمای دین را نیز با آن همراه دیدیم. اما آنگاه که آزادی بال وپر گشود، عدالت خواهان واپس کشیدند تا جا برای همان غیر مشروطه، اما اسلامی باز بماند. و این چیزی نیست جز آنچه اصلاح طلبان حکومتی نیز در این چند سال گفته اند که اگر آزادی را پاس بداریم، عدالت را نیز تضمین کرده ایم.